Een van mijn vele interesses is kunst. Klinkt op het eerste gezicht misschien suf, maar heb je er wel eens bij stilgestaan dat er zoveel verschillende kunst bestaat? Zoveel vormen, kleuren, tonen en beelden… Er moet haast wel iets te vinden zijn voor iedereen. In dit artikel wil ik het graag over een nieuwe techniek hebben die wellicht heel veel kan toevoegen (letterlijk) aan de wereld van kunst, maar waar eigenlijk nog maar vrij weinig over gesproken wordt in de samenleving: augmented reality (AR).

Ik zal even kort toelichten wat AR inhoudt zodat we allemaal op een lijn zitten. Het Engelse woord ‘augmentation’ betekent ‘toevoegen’. AR wordt dan ook toegepast in de (tastbare) werkelijkheid om ons heen en voegt daar iets (virtueels) aan toe. Hierbij kun je denken aan de populaire mobiele game Pokémon Go, waarbij spelers de echte wereld verkennen en daarin op zoek gaan naar virtuele monsters die je enkel met behulp van een app op een mobieltje kunt zien. Maar ook de populaire app Snapchat is in feite een vorm van AR: je maakt een foto en voegt daar een leuke lens aan toe, waardoor je getransformeerd kunt worden in bijvoorbeeld een hond. Hartstikke grappig!

Maar AR biedt ook mogelijkheden om kunst op een rijkere manier te beleven. Als je bijvoorbeeld denkt aan ruimtelijke kunsten, zoals de schilder- of beeldhouwkunst, is het best goed voor te stellen dat er in een museumruimte van de toekomst meer te zien is than meets the eye. Stel je bijvoorbeeld voor dat je een schilderij in een museum ziet hangen dat niet helemaal afgemaakt lijkt te zijn… De kleuren stoppen aan de randen plotseling, of een karakter lijkt te interacteren met een andere figuur die er helemaal niet is. Echter, zodra je je AR app op je telefoon opent, zie je dat het schilderij wel degelijk verder gaat. De kleuren die afgekapt leken, golven door, waardoor het schilderij van de zee een nog realistischer effect krijgt. Het karakter dat staat te praten tegen zichzelf, blijkt toch een echt gesprek te voeren met een andere figuur, die je bovendien kunt zien bewegen en via de speakers van je telefoon ook echt hoort praten.

Waar eindigt het gedicht, en waar begint de Augmented Reality?

Daarnaast zou AR ook kunnen worden gebruikt om een gedicht meer te laten spreken. En dat hoeft niet letterlijk het voorlezen van het gedicht te zijn. Ik stel me voor dat ik een gedicht lees terwijl ik mijn telefoon ernaast houdt. Afhankelijk van de regel die ik scan krijg ik andere dingen te zien op het scherm. Bij een vrolijk gedicht zie ik lichte kleuren, met kleine bloemen op het scherm. Terwijl een verdrietige wending het scherm donker maakt en de bloemetjes doet uitbloeien. Dit zijn misschien letterlijk slechts kleine augmentations, maar ze kunnen een groot figuurlijk effect hebben bij de toeschouwer. Door gebruik te maken van AR bij een kunstuiting bereik je een vorm van intermedialiteit: het overlappen van meerdere kunstvormen; het opzoeken van de grenzen van een medium. Waar eindigt het gedicht, en waar begint de AR? Waar eindigt het schilderij, en wat is enkel een virtuele projectie?

Intermedialiteit is juist zo spannend omdat het met deze grenzen tussen media speelt. Zoals de Canadese filosoof Marshall McLuhan al zo mooi zei: ‘the medium is the message’. Oftewel: gaat kunst eigenlijk wel over de gedachte, de visie die achter het kunstwerk zit? Of gaat het eigenlijk veel meer over het medium (of een mix van media) dat wordt gebruikt om kunst mee te vertonen? Je kunt een medium tenslotte zien als een soort verlengstuk van de menselijke zintuigen: televisie verlengt onze ogen doordat we overal ter wereld mee kunnen kijken wat er gebeurt. En het internet verlengt in feite ons hele zenuwstelsel: we zien meer, we lezen meer, we horen meer en we zijn gemakkelijker met anderen verbonden. AR kan onze zintuigen nog verder verlengen en verrassen doordat 3D-beelden recht voor onze ogen verschijnen. Het medium AR verlengt onze ogen, onze oren, misschien zelfs wel onze reukzin en onze tastzin… En dankzij al die toevoegingen, verlengt het ons denken over kunstuitingen.

Onze ogen kunnen worden gezien als een vorm van Augmented Reality, of misschien zelfs wel als een medium op zich

AR is eigenlijk een vorm van hypermediacy: binnen dit ene medium worden vele mediavormen bijeengebracht. Daarnaast is AR een ideaal voorbeeld van immediacy. Immediacy wil zeggen dat een medium heel direct bij je binnenkomt; dat het heel transparant is. Het loopt tenslotte bijna onmiddellijk over in de echte wereld om ons heen. Het is daardoor (als de techniek goed uitgevoerd wordt) bijna niet meer te zeggen wat er precies tot de werkelijkheid behoort en wat echt alleen maar van het medium afkomstig is. Ik ben zelf behoorlijk filosofisch ingesteld, waardoor ik best durf te denken dat onze ogen ook kunnen worden gezien als een vorm van AR, of misschien zelfs wel als een medium op zich. We denken er tenslotte helemaal niet bij na hoe onze ogen prikkels verwerken. We zien gewoon. In die zin kun je dus zeggen dat het medium helemaal weggevaagd is en we zelfs zonder ‘hulpmiddelen’ zoals AR al een heel immediate manier van waarnemen hebben (waarschijnlijk de meest transparante manier die er is).

AR kan dus niet alleen als een letterlijke toevoeging worden gezien aan de kunstvormen, maar het biedt ons ook een nieuwe, bewustere manier van waarnemen waardoor we nog meer van kunst om ons heen kunnen genieten dan vroeger. Augmented kunst is de toekomst!